سالم زيبا

كم تواني ذهني چيست؟بهتر است بدانيم براي اين افراد ديگر عبارت “عقب مانده ي ذهني” استفاده نمي شود. بر طبق استاندارد جهاني، عبارت كم توان ذهني جايگزين اصطلاح عقب مانده ي ذهني شده است. براي آسان تر شدن تعريف كم تواني ذهني، بهتر است ابتدا خصوصيات كليدي آن را بشناسيم. از نظر علمي، فرد كم توان ذهني دو ويژگي اصلي زير را دارد:
الف) “كاركرد ذهني” يا “هوش” پايين تر از حد ميانگين جامعه
ب) مشكل يا كمبود در “رفتارهاي سازشي” يا «مهارت هاي لازم براي زندگي روزمره»
حالا ببينيم منظور از هوش و رفتارهاي سازشي چيست:
هوش يا كاركرد ذهنيهوش كم تواني ذهني
هوش به قابليت ذهني افراد در يادگيري، استدلال كردن، تصميم گيري، حل مسئله، برنامه ريزي، تفكر انتزاعي، درك انگاره هاي پيچيده، قضاوت، درك امور زندگي و قابليت هاي ديگر اين چنيني گفته مي شود.
هرچه هوش فرد پايين تر باشد توانايي او در قابليت هايي كه گفتيم، مثل يادگيري، كمتر خواهد بود. مثلا يك فرد كم توان كه بهره هوشي كمتر از عادي دارد، براي يادگيري در مقايسه با افراد داراي هوش معمولي نياز به تكرار و تمرين بيشتري دارد؛ براي حل مساله نياز به زمان طولاني تري دارد؛ درك مسايل انتزاعي يا پيچيده برايش دشوارتر است و… .
رفتارهاي سازشي يا انطباقيرفتارهاي سازشي
اين رفتار ها در واقع مهارت هاي لازم براي زندگي روزمره هستند. مثلا لباس پوشيدن، آماده كردن يك وعده غذايي، رفتن به مدرسه يا سر كار، تميز كردن اتاق يا خانه، حرف زدن موثر با ديگران و هر مهارت ديگري كه فرد جهت انطباق پيدا كردن با محيط دور و برش ياد ميگيرد و انجام مي دهد. از آنجايي كه اين رفتارها در طي رشد فرد و از دوران كودكي تا بزرگسالي به تكامل ميرسند، بسته به سن فرد، رفتارهايي را كه سنش اقتضا مي كند بايد از او انتظار داشته باشيم نه بيشتر!
كودك يا فرد كم توان در انجام اين رفتار ها به شكل كارآمد مشكل دارد و كفايت مندي لازم را در انجام اين رفتارها از خود نشان نمي دهد. همچنين ممكن است اين كودكان رفتارهاي نامناسبي هم مثل خودآزاري و پرخاشگري داشته باشند. يا اينكه كنترلشان روي بعضي رفتارهايشان كم باشد و باعث اذيت ديگران شود.
با اين همه توضيح، نهايتا به چه كسي كم توان ذهني ميگوييم؟
با توجه به آن چه مطرح شد، فرد كم توان يا عقب مانده ذهني كسي است كه:
توانايي و استعداد كافي براي يادگيري ندارددر درك امور مربوط به زندگي دچار مشكل استنمي تواند با شرايط و محيط اطرافش به راحتي سازگاري و تطابق پيدا كندمهارت مناسب براي زندگي روزمره را نداردنياز به كمك، حمايت و آموزش بيشتري داردو بهره هوشي اش پايين ( معمولا كمتر از ۷۰) است.ارزيابي و تشخيص كم تواني ذهنيتشخيص عقب ماندگي ذهني
وقتي تشخيص كم تواني ذهني روي يك فرد گذاشته مي شود كه اين سه مورد در او صدق كند:
بروز اين اختلال قبل از ۱۸ سالگي باشد. يعني به كسي كه بعد از ۱۸ سالگي، مثلا در اثر يك تصادف، كاركرد ذهني اش دچار مشكل شده باشد، كم توان ذهني نميگوييم.بهره ي هوشي فرد پايين تر از ميانگين جامعه باشد.بهره هوشي يا آي كيو با تست هاي خاصي سنجيده مي شود. ميانگين نمره بهره هوشي افراد در جهان ۱۰۰ مي باشد و بيشتر مردم بهره هوشي اي بين ۸۵ تا ۱۱۵ دارند. افرادي كه بهره هوشي بالاتر از اين مقدار دارند افراد با هوش برتر و افرادي هم كه بهره هوشي شان از اين مقدار پايين تر است، افراد ديرآموز ( با بهره هوشي بين ۷۰تا۹۰ ) و كم توان ذهني ( پايين تر از ۷۰-۷۵ ) شمرده مي شوند.به طور كلي شخصي كه نمره بهره هوشي اش كمتر از ۷۰-۷۵ باشد كم توان ذهني يا عقب مانده ذهني شمرده مي‌شود.فرد حداقل در دو مورد از حيطه هاي رفتارهاي سازشي يا انطباقي محدوديت داشته باشد. اين حيطه ها شامل مواردي چون برقراري ارتباط با ديگران، زندگي در منزل، مديريت خود، كار، مهارت هاي تحصيلي، تفريح، مهارت هاي اجتماعي و بين فردي، مراقبت از سلامت و امنيت خود و استفاده از امكانات جامعه مي باشند.براي ارزيابي رفتار انطباقي كودك، روانپزشك يا يك كارشناس متخصص مهارت هاي روزمره او را مشاهده كرده و با همسالانش مقايسه مي‌كند يا از طريق مصاحبه با مراقبين و اطرافيان فرد و ارزيابي هاي باليني ديگر به اطلاعات مناسب دست مي يابد.
ويژگي هاي كودكان كم توان ذهنيبيشتر كودكان كم توان ذهني از نظر ظاهري تفاوت چنداني با ساير كودكان ندارند. البته عده اي از كودكان كم توان ذهني كه داراي سندرم هاي خاص هستند (مانند سندرم داون، ميكروسفالي، هيدروسفالي و… )، به لحاظ ظاهري هم علايم باليني دارند.
اين كودكان از نظر رشدي در بيشتر موارد تاخير دارند. مثلا نسبت به كودكان عادي نشستن، سينه خيز رفتن و پاگرفتن را ديرتر كسب مي كنند يا به لحاظ گفتاري ديرتر به حرف زدن مي رسند. و به طور كلي آهسته تر از كودكان عادي مهارت هاي مختلف را كسب مي كنند.
كودكان كم توان از نظر كاركردي معمولا موفق نمي شوند مهارت هايي را كه پايه ي يادگيري مي شوند به خوبي كسب كنند. برخي از اين مهارت ها عبارتند از:
پردازش حسي و ادراك:هر حسي كه بدنمان از محيط دريافت مي كند، براي اينكه قابل استفاده شود، بايد در مغز به خوبي پردازش شود و سازماندهي و تفسير گردد. و به اين صورت ذهنمان به آنها معني دهد تا بتوانيم از آن حس ها اطلاعات كسب كنيم و آنها را بفهميم.
در كودكان با كم تواني ذهني، اغلب اين پردازش و ادراك به خوبي انجام نمي گيرد. به عنوان مثال كودكي كه در پردازش حسي دچار اختلال است ممكن است به برخي حس ها كمتر يا بيشتر از حد معمول واكنش نشان دهد. مثلا با شنيدن صداي يك ماشين گوش خود را بگيرد يا جيغ بزند.
همچنين كودكي كه در ادراك بينايي مشكل دارد ممكن است با وجود داشتن چشم هاي سالم، نتواند لباسش را از داخل يك قفسه شلوغ پيدا كند چون به لحاظ ذهني نمي تواند به خوبي اشيا را از پس زمينه شان تشخيص دهد و جدا كند.
هماهنگي حركات درشت:منظور از هماهنگي حركات درشت توانايي انجام درست، روان و ظريف حركات بزرگ و درشت نظير دويدن، نشستن، برخاستن، حمل كردن و جابجايي اشيا و… مي باشد كه مي تواند در كودكان كم توان دچار ايراد باشد.
اين كودكان ممكن است نتوانند به خوبي حركات بدنشان را سازماندهي كنند. مثلا اينكه به سختي بنشينند و برخيزند يا اين كه ممكن است حين حركت به ديگران برخورد كنند همچنين در انجام بازي هايي مانند لي لي، پرش جفت پا، گرفتن و انداختن توپ ممكن است مهارت كافي نداشته باشند.
كودك داراي كم تواني ذهني در انجام كارهايي كه نياز به هماهنگي دوطرف بدن دارد دچار مشكل است؛ مانند پدال زدن، بازكردن در قوطي، ريختن آب در ليوان درحالي كه با يك دست پارچ آب را گرفته و با دست ديگر ليوان را نگه داشته است.
كودك كم توان معمولا در حفظ يك وضعيت حركتي مشكل دارد؛ مثلا اين كه مدتي بنشيند و به حرفهاي آموزگار گوش دهد يا مدتي پاي تخته سياه بايستد و روي آن بنويسد برايش دشوار است.
هماهنگي حركات ظريف:كنترل حركتي ظريف قابليتي براي اجراي حركات ريز به صورت دقيق و روان با دست و انگشتان مي باشد.
بريدن با قيچي، گرفتن مداد، نقاشي كشيدن، نوشتن، نخ كردن دانه هاي تسبيح، ورق زدن كتاب، استفاده از قاشق و چنگال و… همگي نمونه هايي از حركات ظريف مي باشند كه در كم توانان ذهني با مشكل مواجهند.
گفتار و زبان:تكامل زبان براي يادگيري و تعامل موثر بسيار كليدي است. يكي ديگر از حوزه هايي كه در كودكان كم توان دچار مشكل است گفتار و زبان آنهاست. خصوصياتي كه در اين رابطه ممكن است در كودكان كم توان مشاهده كنيم ميتواند شامل موارد زير باشد:
در بيان نيازها و خواسته هايشان مشكل دارنداز زبان مختصر و جملات كوتاه استفاده مي كننداشتباه هاي دستوري دارنددر به كار بردن بسياري از كلمات مشكل دارنداغلب، كلمات را توصيف مي كنند يا از كلمات جانشين مانند “اين”، “آن” يا “آنجا” استفاده مي كنندخوب به حرفهاي ديگران گوش نمي دهنددر گوش دادن و فعاليت به طور همزمان مشكل دارند و…